Anadolu Diplomatik ve Siyasal Araştırmalar Merkezi

İran’da düzenlenen cumhurbaşkanlığı seçimlerini reformist aday Mesud Pezeşkiyan oyların yüzde 53,3’ünü alarak yeni cumhurbaşkanı seçildi. 28 Haziran’da gerçekleşen cumhurbaşkanlığı seçiminde 4 adaydan hiçbiri mutlak çoğunluğu sağlayamamış ve seçim ikinci tura kalmıştı. 5 Temmuz’da düzenlenen ikinci turda Pezeşkiyan yüzde 53,3 oy alırken rakibi Said Celili ise yüzde 44’te kaldı. Gençlere ve kadınlara yönelik politikaları, mevcut molla yönetimine karşılığı ve İran’ın Batı ile ilişkilerinin düzeltilmesi gibi söylemleri olan Pezeşkiyan döneminde İran’ı neler bekliyor.

İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin geçtiğimiz mayıs ayında Azerbaycan dönüşü geçirdiği helikopter kazasında hayatını kaybetmesi üzerine İran’da seçim kararı alınmıştı. 4 adayın yarıştığı seçimlerin ilk turunda mutlak çoğunluğu sağlayan bir adayın bulunmaması üzerine seçimler ikinci tura kaldı. Seçimlerin birinci turunda katılım oranı yüzde 40 olurken ikinci turda bu oran yüzde 50’ye yükseldi. Böylelikle 1979 İran İslam Devriminden bu yana kaydedilmiş en düşük katılımlı cumhurbaşkanlığı seçimi olarak tarihe geçmiş oldu. İlk turda yarışan 4 adaydan Mesud Pezeşkiyan oyların yüzde 42,5’ini alarak birinci bitirdi. Bununla birlikte en güçlü rakibi Said Celili ise yüzde 38,6’da kaldı. Mevcut parlamento başkanı Muhammed Bakır Kalibaf yüzde 13’te, bir din adamı olan Mustafa Purmuhammedi ise yüzde 0,8 oy alarak seçimi dördüncü bitirdi.

Kim Bu Yeni Cumhurbaşkanı?

İran siyasetinin reformist kanadında yer alan Pezeşkiyan 69 yaşında ve Tebriz doğumlu. 2001-2005 yılları arası İran’ın Sağlık Bakanlığı görevini yürüten Pezeşkiyan 2008 yılından beri de milletvekili. Kendisini Güney Azerbaycanlı bir Türk olarak tanımlıyor ve Farsçanın yanı sıra çok da iyi Azeri Türkçesi konuşabiliyor. 1994 yılında geçirdiği bir trafik kazasında eşini ve bir çocuğunu kaybeden Pezeşkiyan iki oğlu ve bir kızını kendi büyüterek tekrardan evlenmemiş.

İran siyasetinde reformist olarak tanımlanan ve mevcut baskıcı molla rejimini eleştiren kanadın adayı Pezeşkiyan seçim döneminde söylemleriyle de diğer adaylardan farklı bir kampanya yürütmüştü. Batı ile ilişkilerin geliştirilmesi ve İran’ın dışa açılmasını savunan Pezeşkiyan Batının uyguladığı ekonomik yaptırımların İran ekonomisine büyük zarar verdiğini savunuyor. Politika ve vaatleri arasında kadınlar ve gençlere yönelik projeler de mevcut. Aynı zamanda İran’ın genelinde uygulanan internet erişim kısıtlamalarının da kaldırılması gerektiğini savunurken kadınlara uygulanan başörtüsü zorunluluğunun da gevşetilmesi konusunda ısrarcı. Özellikle açıklamalarında kadınlara karşı katı eylemleri bulunan ahlak polislerinin tavırlarını “ahlaksız” olarak nitelendirmesi oldukça dikkat çekmişti. Eski bir sağlık bakanı olarak projeleri içerisinde sağlık reformu ve ülkedeki sağlık altyapısının iyileştirilmesi de yer alıyor.

Reformist Cumhurbaşkanı Şeriat Kurallarını Kaldırır mı?

1979 yılındaki devrimin ardından İslami Şeriat kurallarına göre yönetilen İran çok uzun bir aradan sonra reformist bir cumhurbaşkanını ülke yönetimine seçti. Peki mevcut yeni cumhurbaşkanı İran’ı laikleştirir mi? İşte bu konuda İran’ın yönetim sisteminde cumhurbaşkanının çok büyük bir yetkisi bulunmamakta. Cumhurbaşkanının bu denli büyük kararlar alması mümkün değil, bu tür kararları Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney alıp uygulayabiliyor. Söylemlerinden de anlaşılacağı üzere Pezeşkiyan’ın İran’ın mevcut teokratik yönetim kurallarıyla bir sorunu yok. Şu ana kadar vermiş olduğu röportajlarında Hamaney’in politikalarına karşı çıkacağına dair bir söylemi bulunmamakta ve görevde kaldığı müddet dini liderle ve molla rejimiyle karşı karşıya gelmeye niyeti yok gibi görünüyor. İran’da mevcut molla rejiminin baskıcı uygulamalarından en çok kadınlar etkileniyor. 2022 yılında başörtüsü nedeniyle ahlak polisleri tarafından dövülerek öldürülen Mahsa Amini’nin ardından ülke genelinde protestolar başlamıştı. Sokak eylemlerinde başörtülerini yakan kadınlar İran’daki baskıcı rejime karşı ayaklanmışlar tüm dünyaya İran’daki durumu duyurmuşlardı.

Düşük Katılım Ne Anlama Geliyor?

1979 devriminden bu yana cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki en düşük katılım oranı bu seçimde gerçekleşti. Birinci turda yüzde 40 olan oran ikinci turda yüzde 50’yi gördü. Ülke genelinde 59 bin merkezde kurulan sandıklara gitmeyen kitlenin büyük bir kısmı gençler, kadınlar ve mevcut molla rejiminden rahatsız olan kitleler. Siyasi olarak yürütme ve yönetim kadrolarına olan güvenin zayıf olması katılım oranının bu düşüklüğünü açıklıyor. Seçimde oy vermeyen kitleler arasında muhafazakâr adayların kazanmaması için sandık başına gitmeyen kitleler de mevcut.

Pezeşkiyan politikalarını ve projelerini uygulama konusunda kararlı biri. Vaatlerini gerçekleştirememesi durumunda siyaseti bırakacağını söylüyor. Aynı zamanda uzun bir aradan sonra ülkeyi yönetecek bir Türk. İran’ın sahip olduğu kozmopolit yapısında Farisilerin yanında ülkenin kuzey bölgelerinde yaşayan ve asimilasyona maruz kalan Azeri Türkleri mevcut. Türkiye sınırına doğru bölgelerde ise Kürt eyaletleri de mevcut. Türk bir adayın seçimi kazanmasının ardından Pezeşkiyan’ı arayıp tebrik eden ilk lider Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev oldu. Güney Azerbaycan Türklerine olan baskılarıyla tanınan Reisi döneminde iki ülke arasında gerginlikler sürmekteydi. Özellikle İran’ın Kafkasya’da Ermenistan ile olan bağlantısının kesilmesinden dolayı Zengezur Koridoruna karşı çıkması ve Karabağ’da Ermenistan’ı desteklemesi bunların örneklerinden. Pezeşkiyan’dan beklenen Kafkasya’da Türk ve Türkçü politikaları uygulaması ve İran’ın dünya ile olan ilişkilerinde bir yumuşamaya giderek mevcut ekonomik yaptırımlar ve ambargolardan ülkeyi kurtarması olacaktır.